Deflatör

, , Sende yorum yap

“Deflatör”, “Milli Geliri olusturan mal ve hizmetlerin fiyatlarinda bir yil içindeki ortalama artis orani”ni gösteren rakamdir.
1994 yili için Milli Gelir Deflatörü 107.9’dur. Halbuki 1994 yilinda Toptan Esya Fiyatlari Endeksi (bir önceki yilin Aralik ayina göre) yüzde 149.6 oraninda (12 aylik ortalamalara göre yüzde 120.7 oraninda) ve Tüketici Fiyatlari Endeksi (bir önceki yilin Aralik ayina göre) yüzde 125.5 oraninda (12 aylik ortalamalara göre yüzde 106.3 oraninda) artmisti.
Acaba, tüketici fiyatlari ve toptan esya fiyatlari bu oranlarda artarken milli geliri olusturan mal ve hizmetlerin ortalama fiyat artisini gösteren “deflatör” nasil oldu da 107.9 rakaminda kaldi?
Bunu açiklamak için önce Tüketici Fiyatlari ve Toptan Esya Fiyatlan Endeksleriyle, Deflatör (basit anlatimiyla Milli Gelir Fiyat Endeksi arasindaki farki anlatayim.)
Toptan esya fiyatlarindaki artisi gösteren endekse konu olan mallar toptan ticareti yapilan, dogrudan nihai tüketicinin satin almadigi mallardir. Üç kamyon tomruk, bes ton kagit, yüz ton et, besyüz teneke peynir, bin ton demir gibi.
Tüketici Fiyatlan Endeksi ise, Türkiye’nin yöresel özelliklerine göre, insanlarin toplam tüketim kaliplan çerçevesinde perakende satis yerlerinden satin alarak tükettikleri mallarin fiyatlarindaki degisimi gösterir.
Milli gelir, bir yil içinde ülkede üretilen mal ve hizmetlerin toplam parasal degeridir. Milli gelirin içinde tarim, imalat, insaat, ticaret, tüketim, yatirim gibi çok farkli faaliyetler yer alir. Bütün bu farkli üretim ve faaliyet kollarindaki fiyat artis oranlarini “Toptan Esya Fiyatlari Endeksi” veya “Tüketici Fiyatlari Endeksi” gibi dar kapsamli alanlardaki fiyat hareketlerini belirleyen endekslerle izlemek sansi yoktur. Milli geliri olusturan tüm mal ve hizmetlerin fiyatlarindaki artis Milli Gelir Deflatörü’nden izlenir. Bu nedenle Milli Gelir Deflatörü’ne basit anlatimla “Milli Gelir Fiyat Endeksi” demek de mümkündür.
Simdi soracaksiniz: “Milli Gelir Fiyat Endeksi-Deflatör” ne ise yarar yarar?” diye… Deflatör, milli gelir rakamlarinin “sabit fiyata dönüstürülmesi” sonucu ortaya çikan bir fiyat artis oranidir. Her yilin milli geliri, o yilin fiyatiyla hesaplanir. Buna “cari fiyat” denilir. Örnegin 1993 yili milli geliri cari fiyatla (1993 yili fiyatiyla) 1.997 trilyon lira, 1994 yili milli geliri, cari fiyatta 3.903 trilyon liradir. Iki rakam arasindaki fark yüzde 95.4’dür. Simdi kim diyebilir ki, 1994 yili milli geliri 1993 yili milli gelirinden yüzde 95 daha fazladir diye? Kimse bunu söyleyemez. Çünkü iki yil arasinda fiyatlar degisti. Fakat biz, iki yil arasinda milli gelir (ülkedeki üretilen mal ve hizmetlerin toplam degerinin) acaba artti mi yoksa azaldi mi diye merak ediyoruz. Bunu nasil hesaplayacagiz? Iste bunu hesaplamak için, 1994 yili milli gelirini cari fiyattan “sabit fiyata” dönüstürmek
zorundayiz. Sabit fiyata dönüstürmek demek, her yilin milli gelirini olusturan mal ve hizmetleri belli bir yilin fiyati ile hesaplamak demektir. Böylece, milli gelir fiyat artislarindan (enflasyondan) arindirilmis olur. Milli gelir ne kadar artiyor ne kadar düsüyor, izlemek imkani dogar. Türkiye milli gelirini hesaplayan Devlet istatistik Enstitüsü, sabit fiyata esas olarak (baz yili olarak) 1987 yili fîyatlari-ni esas aliyor. Her yilin milli gelirini önce cari fiyatla (o yilin fiyati) ile hesapladiktan sonra, sabit fiyata dönüstürürken 1987 yili fiyatina dönüstürüyor.
Simdi de kisaca size bu sabit fiyata dönüstürme isinin yapilisini anlatayim. Bu is tarim, sanayi üretimi, hizmet üretimi için farkli sekillerde yapiliyor. Herbir sektör için hesaplama yöntemi farkliliklar göstermekle birlikte temel mantik aynidir.
Örnegin ülkedeki toplam bugday üretimi 1994 yilinda 17.5 milyon ton, 1993 yilinda 21 milyon tondur. Bugday fiyati ise 1994 yilinda 3.361 TL., 1993 yilinda 1.930 TL’dir. Cari üretim degeri 1994 yilinda 58.817 milyon TL., 1993 yilinda 40.530 milyon TL. olmaktadir. Cari fiyatlarla 1994 yilinda bugday üretim degerinde yüzde 45 artis görülmektedir. Oysa miktar olarak 1994 yilinda üretim miktan azalmistir. Iste bu nedenle gerçek artisi veya azalmayi anlayabilmek için her iki yilin üretim miktarini ayni yilin fiyatlariyla degerlendirmek gerekir. Bugday üretim miktarini 1987 yili fiyatlariyla degerlendirince, 1994 yilinda artis degil yüzde 17 oraninda azalis gösterdigi ortaya çikar.
Bu ugrasin sebebi nedir? Neden milli gelir sabit fiyata dönüstürülüyor? Çünkü sabit fiyata dönüstürülünce, yillik degisim saglikli olarak izleme sansi ortaya çikiyor. Ayni fiyatlarla hesaplaninca, ülkede bir yil içinde üretilen mal ve hizmetlerin parasal degerinin (milli gelirin) artisini eksilisini izlemek mümkün oluyor.
Iste bu anlattigim sekilde yapilan hesaplamalarin sonucunu DIE açikladi: 1994 yilinda cari fiyatlarla milli gelir, bir yil önceki rakamin yüzde 95.4 üzerinde… Ama, sabit fiyatlara dönüstürüldügünde bir yil önceye göre yüzde 6.0 azalma görülüyor.
(Yaziyi bitirirken, meraklilarina ve de bu hesap seklini ögrenmek isteyenlere 107.9 deflatör rakaminin hesaplanma seklini de açiklayayim. Cari fiyatlarla milli gelir artisi yüzde 95.4. Buna 100.0 ekleyiniz. Oldu: 195.4. Sabit fiyatlarla milli gelirdeki azalma 6.0. Bunu da 100.0’den çikariniz. Oldu: 94.0. Simdi 195.4’ü 94.0’e bölünüz.Iste size deflatör rakami: 107.9)
Bugün DIE Milli Gelir Bölümü Baskani Gülsen Gümüslü ve arkadaslarindan aldigim bilgilere dayali olarak teorik gibi görünen bir seyler anlattim. Anlatma-sam içimde kalacakti. Türkiye’de bunu çok kimse bilmez. Deflatör kelimesi geçtikçe ne oldugunu anlamadan dinler geçer. Hiç olmazsa merak edenlere bir hizmetim olsun…

 

Sende yorum yap