Tüpraş Pahalı Aldığını Ucuz Satıp Zarar Ediyor

, , Sende yorum yap

Akaryakıtta fiyat sorununun içyüzü nedir?

Türkiye'de 1994 yılında 23.5 milyon ton, 1995 yılında yüzde 9.8 bir artış ile 25.8 milyon ton petrol tüketildi.

Tüketimde ağırlığı 8.4 milyon ton ile motorin, 6.3 milyon ton ile fuel-oil ve 4.0 milyon ton ile benzin aldı.

Halkı en fazla ilgilendiren LPG, benzin ve motorindir.

Türkiye'de akaryakıt tüketimi

(Bin ton)

Ürünler                       1994                1995          % Değişim

LPG                          2.052               2.353             14.7

Nafta                        1.460               1.563              7.1

Benzinler                    3.666               4.041             10.2

Jet yak./gaz yağı            1.240               1.539             24.1

Motorin                      7.902               8.403              6.3

Fueloiller                   5.809               6.347              9.3

Asfaltlar                      875                 970             10.9

Makine yağları                 275                 332             20.7

Diğer                          199                 234             17.6

Toplam                      23.478              25.782              9.8

Türkiye'de ham petrolü isleyerek petrol ürünü haline getiren iki rafineri grubu vardır:  1. Bir KIT statüsünde olan TÜPRAS 2. Yabancı petrol şirketlerinin ortaklığı ile kurulan

TÜPRAŞ’ın İzmit, İzmir- Kırıkkale, Batman'daki rafinerileri Türkiye'de geçen yıl islenen 27.0 milyon ton ham petrolün yüzde 85'ini işlemiştir.

ATAS'in Mersin'deki rafinerisinde Mobil'in yüzde 51, Shell'in yüzde 27, BP'nin yüzde 17, Marmara Petrol'ün yüzde 5 payı vardır.

Dünyada ham petrol fiyatları artıyor

Geçen yıl Türkiye, ham petrolü ortalama varili 16.2 dolardan satın almıştı. Şimdilerde varil fiyatı 25.10 dolara çıktı.

Varil fiyatını yaklaşık 7.35 ile çarpınca ton fiyatı bulunur. Demek ki geçen yılın ortalama ham petrol fiyatının tonu 118 dolardı. Şimdi 183 dolar.

Rafineriye giren ham petrol değişik işlemlerden geçer. Farklı ürünler elde edilir. Rafinerilerin bir ton ham petrolü isleyip bir ton ürün haline getirmelerinde, ham petrol fiyatı ile ortalama ürün fiyatı arasında 5 dolarlık bir fark ortaya çıkar.

Açık anlatımıyla bugün ham petrolü alıp, isleyip, satışa hazır hale getiren bir rafineri için petrol ürününün ortalama fiyatı ton başına 183 dolardır.

Tekrarda yarar var. Her ürünün maliyeti farklıdır. Bugün l ton ham petrole 183 dolar ödeyerek alıp isleyen rafinerinin l ton petrol maliyeti 210 dolardır.

Rafineriler neden yakınıyor?

Türkiye'de petrol ürünleri fiyatlarını devlet belirlemektedir. Devlet belirlemelerine göre, rafineriler (karışık ürünlerin ortalama fiyatı olarak) l ton akaryakıt 127 dolardan satmak zorundadır. 185-188 dolar maliyeti olan l ton yakıtı rafineri 127 dolara satınca zarar etmektedir.

Yeni yapılan zam ile rafinerilerin ortalama satış fiyatı 136 dolara çıkarılmıştır. Demek ki, gene de rafineriler bir ton işlenmiş üründe yaklaşık 40-50 dolar zarar etme durumundadır.

TÜPRAS sesini çıkaramıyor, ATAS duruyor

TÜPRAS bir KIT olduğu için sesini çıkaramıyor. Türkiye'nin bu uluslararası mükemmeliyetteki önemli tesisi, 1994 yılında (maliyet ve satış fiyatı arasındaki farktan) 4 trilyon lira, 1995 yılında (maliyet ve satış fiyatı arasındaki farktan) 5 trilyon lira zarar etti.

Bu yılın ilk 6 ayında, pahalı ithal edilen ham petrolü isleyip ucuz satmaktan zara 3 trilyon 901 milyar lira.

TÜPRAS günde 3.5 milyon dolar zarar ediyordu. Bu zam zararını önlemeyecek. Günlük zararı 2.5 milyon dolara düşürecek. ATAS, 1994 yılında 36 milyon dolar, 1995 yılında 43 milyon dolar, 1996 yılının ilk on ayında 55 milyon dolar zarar etti. Zarar nedeniyle yarım kapasite çalışıyordu. Yapılan zammın zararı önlemeyeceği görülünce rafineride üretim durduruldu.

TÜPRAS ile ATAS arasında bir önemli fark var. TÜPRAS sadece ve sadece rafineri. Dağıtım ağı yok. Rafinericilikten başka is yapamaz. ATAS'in ortakları ise Türkiye'deki dağıtım ağının patronları. Ataş’ı kapatsalar bile, TÜPRAŞ’tan mal alır, (zarar eden TÜPRAŞ’ın malini satarak) yasar ve hatta kâr bile ederler.

Rafineri zarar ediyor, dağıtım kâr ediyor.

TÜPRAS bir KIT. Ham petrol getirip, isliyor. Türkiye ihtiyacının yüzde 85'ini karşılıyor. (Sıkarsa yüzde 100'ünü de karşılar.) Ama devlet onun malini kaça satacağını belirlediği için zarar ediyor. Petrol Ofisi de bir KIT. Petrol Ofisi'nin isi TÜPRAŞ’tan akaryakıt satın alıp, dağıtmak. Alsatçı. Diğer yabancı şirketlerle Mobil, BP, Shell gibi şirketlerle "al-sat" isinde rekabet ediyor. Piyasa payı yüzde 50 dolayında. (TÜPRAS ile karşılaştırma yaparken bu orana dikkat ediniz. TÜPRAŞ’ın payı üretimde yüzde 85, Petrol Ofis'in payı satışta yüzde 50)

1994 yılında 4 trilyon lira zarar eden TÜPRAŞ’tan ucuz petrolü alıp satan Petrol Ofis'in kârı 4 trilyon lira. TÜPRAŞ’ın toplam üretiminin yüzde 5'ini teşkil eden LPG denilen sıvılaştırılmış petrol gazinin yüzde 20'sini alan ve tüpe doldurup satan Aygaz'ın 1996 yılının 9 ayındaki kârı 2.4 trilyon lira.

Demek ki, rafineri fiyatı ile dağıtım fiyatlan birlikte alındığında, devletin belirlediği fiyat dengeli. Fakat rafineri fiyatı ile dağıtım fiyatı ikiye ayrılacak olur ise, rafineri fiyatı maliyetin altına düşüyor, zarar ediyor. Dağıtıcı belli kâr marjını koruyor.

ATAS'in ortağı olan ve her birinin dağıtım sistemi bulunan şirketler rafineri fiyatını düşük buldukları için ATAS'i kapatırken, istasyonları kapatmayı düşünmüyor. Çünkü dağıtımda zarar yok.

TÜPRAS bir KIT olduğu için devletin emrettiği fiyattan satışını sürdürüyor. Maliyet ve satış fiyatı arasındaki farkı zarar olarak hazmedebiliyor. Serbest piyasa ekonomisinin kuralı gereği, dağıtım işi kârlı olsa da (-Biz nasıl olsa dağıtımdan kâr ediyoruz. Rafinerimiz de zarar etsin…) diyemeyen, dememeleri gereken ortakla ATAS'in kapısına kilit vuracaklarını ilan ediyor.

Akaryakıta devamlı zam yapılıyor

Tüketici akaryakıta devamlı zam yapılmasından şikâyetçi. Akaryakıta bir yılda yaklaşık yüzde 135 zam geldi.

Son bir yıldaki akaryakıt zamları

                                                               N.Benzin

22.10.1995                                                       27.980

07.11.1995                                                       28.940

28.12.1995                                                       35.900

01.01.1996                                                       35.900

08.02.1996                                                       38.720

14.03.1996                                                       42.650

07.04.1996                                                       40.070

13.06.1996                                                       51.800

25.07.1996                                                       55.570

22.08.1996                                                       58.350

21.09.1996                                                       61.270

22.10.1996                                                       65.870

Son yapılan yüzde 7 zamdan sonra akaryakıt fiyatları söyle oldu.

22 Ekim 1996 akaryakıt fiyatları

                   Ankara               İstanbul

              Eski       Yeni       Eski        Yeni

K.Benzin     65.240     69.810     65.240     69.810

S.Benzin     66.080     70.700     66.070     70.710

N.Benzin     61.270     65.560     61.270     65.570

Gazyagi      51.650     55.260     51.130     54.720

Motorin      47.680     51.020     47.350     50.670

Kalyak       25.800     27.610     24.820     26.570

F.O.6.       16.210     17.340     16.630     17.800

Halkı en fazla ilgilendiren LPG/tüp gaz fiyatı. 12 kiloluk ev tüpü İstanbul ve İzmir’de 675 bin liraya, Ankara'da 665 bin liraya satılacak. Akaryakıttaki vergi yükü önemli Her ülkede, petrol ürünleri üzerinde büyük oranda vergi var. Bu yük hemen her ülkede benzer ağırlıkta. Örneğin Türkiye'de 0.73 dolara satılan bir litre benzinin yüzde 68.0'i vergi. 0.73 doların 0.50 dolarını devlet vergi olarak alıyor. Akaryakıttaki vergi oranları yüzde 79'a kadar çekiyor ama Avrupa'da benzini en ucuz tüketen ülke gene de Türkiye.

Avrupa ülkelerinde benzinin dolar olarak litre fiyatı ve fiyattaki vergi yükü

                                Litre fiyatı                  Fiyatta verginin

Ülke                             (Dolar)                              payı (%)

İtalya                             1.23                                72.9

Fransa                             1.20                                79.5

Finlandiya                         1.20                                74.2

Danimarka                          1.15                                70.9

İsveç                              1.13                                72.6

Belçika                            1.09                                72.3

Portekiz                           1.07                                72.3

Avusturya                          1.05                                66.7

İspanya                            0.91                                67.1

Iranda                            0.90                                66.0

İngiltere                          0.85                                78.0

Lüksemburg                         0.83                                64.4

Türkiye                            0.73                                68.0

Not: Hesaplama kurşunsuz benzin fiyatları üzerinden yapılmıştır. İstanbul’da l litre kurşunsuz benzin 69.810, süper benzin 70.710, normal benzin 65.570 liradır.

Nihai tüketim safhasına ulaşılıncaya kadar değişik kademelerden vergi alınıyor.

Normal benzinin tonu rafineriden 19.357.266 liradan çıktıktan sonra, rafinerinin önündeki tankere yükleninceye kadar üzerine yüzde 75 vergi biniyor. Fiyat 78.397.392 liraya ulaşıyor.

Rafineriden çıkan 1 ton benzin üzerindeki vergi yükü (Bin TL)

                                 Süper                      Normal

Rafineri çıkış fiyatı 20.000                      19.357

Gümrük Vergisi                   1.471                       1.084

A.F.I.F. (%15)                   3.220                       3.066

Arz yekûn                       24.691                      23.507

Tüketim vergisi                 22.223                      21.156

Yekûn                           71.608                      68.171

KDV(%15)                        10.741                      10.225

Toplam                          82.349                      78.397

Nakliye, dağıtım şirketi, bayi payı olarak yapılan eklemeler ve bu eklemelerin KDV'si sonucu, pompada l ton.

– Süper benzinin fiyatı 92.651.011 liraya,

– Normal benzinin fiyatı 88.011.265 liraya yükseliyor. Kilodan litreye döndürmek için süper benzinde 0.76,

Normalde 0.74 katsayısı ile çarpılınca da,

– Süper benzinin pompada litre fiyatı 70 bin liraya

– Normal benzinin litre fiyatı 65 bin liraya yükseliyor. Benzin fiyatı nasıl oluşuyor?

Benzin fiyatının oluşmasında rafineri payı yaklaşık yüzde 21.8, nakliye payı yüzde 0.6, dağıtıcı payı yüzde 9.4 ve vergi payı yüzde 68.2 oranında.

İstanbul’daki süper benzin fiyatının oluşumuyla ilgili bir tabloyu aşağıda bulacaksınız.

S.Benzin 22.10.1996 tarihli İstanbul fiyat oluşumu

Rafineri gümrüksüz fiyatı                        (TL/Ton)    20.333.184

Toplu Konut Fonu                                  (% 000)    24.692.618

Gümrük vergisi                                    (%0.56)     1.138.658

Rafineri gümrüklü fiyatı                         (TL/Ton)    21.471.842

Akaryakıt Fiyat istikrar F.                        (% 15)     3.220.776

Akaryakıt tüketim vergisi                          (%190)    46.915.974

Rafineri satış fiyatı (KDV) hariç                (TL/Ton)    71.608.592

Dasitim şirketi Aliş fiyatı                      (TL/Ton)    71.608.592

Dağıtım şirketi kâr+firesi                      (% 5.499)     3.938.408

KDV'siz İzmit bayi alış fiyatı                    (TL/Kg)        75.547

İzmit-İstanbul navlunu                           (TL/Kg)           387

KDV'siz İstanbul bayi alış fiy.                   (TL/Kg)        75.934

Kara nakliye rayici                               (TL/Kg)           225

Bayi için masraf+kâr+fire payı                   (% 6.27)         4.740

KDV'siz bayi satış fiyatı                         (TL/Kg)        80.899

Bayi için KDV                                       (%15)        12.135

KDV’li bayi satış fiyatı                          (TL/Kg)        93.034

Pompa satış fiyatı                                (TL/LT)        70.710

Hazırlayan: TABGIS/Ahmet Birinci

Ucuz benzin satışı, vergiden fedakârlık ile mümkündür

Akaryakıt üzerinden alınan vergiler devletin en önemli vergi kaynaklarından biridir.

Akaryakıt fiyatının yüzde 75'i vergiden oluşmaktadır. Ham petrolün dünya fiyatı belli. Rafinerilerin isleme marjı belli. Devlet rafineri satış fiyatını dünya ham petrol fiyatının altında belirler ise,

•  KIT statüsündeki rafineriler, zarar etse de bu emre uyar ve zararına satısı sürdürür,

•Ama özel rafineriler üretimi durdurur.

Devletin sosyal politikaları gereği vatandaşa tüp gazi daha ucuz kullandırması, petrolü daha ucuza satması mümkündür. Bu vergi yükü hafifletilerek yapılır. Bu durumda faturayı, bu malları tüketmeyenler eşit olarak paylaşır. Ses çıkaramaz.

Ama faturayı hiç bir özel sektör üstlenerek zararına ticaret yapmaz. Yapamaz.

Demek ki, ortada iki yol var:

•Ya hükümet vergi yükünü ayarlayarak, rafinerilere gerçek maliyeti karşılayacak fiyatı verecek.

• Devlet vergi yükünü azaltmayacak ise, petrol fiyatına zam yapacak. Bir de dolaylı yol var ki, o yol TÜPRAŞ’ın felaketi olur… "Bırakınız ATAS ne yaparsa yapsın, TÜPRAS zararına da olsa akaryakıt saatsin denir ise, TÜPRAS gibi, ülkenin en önemli sanayi grubu "batar…"      

 

Sende yorum yap