MERKEZ BANKAMIZ NE KADAR BAĞIMSIZ?

, , Sende yorum yap

Size önemli bir arastirmadan aktarmalar yapacagim. Bu önemli arastirmayi Dünya Bankasi için, Tel Aviv Üniversitesi’nden Alex Cu-kierman, Dünya Bankasi’ndan Steven B.Wedd ve Maryland Üniver-sitesi’nden Bilin Neyapti yapmis.
Geçen cuma aksami, isten eve döndüm. Dünya Bankasi’ndan gelen zarflarin birinin içinden çikan, bankanin son yayinlarindan “The World Bank Economic Review” ismini tasiyan ve yilda üç kez basilan kitabi karistirmaya basladim. Dünya Bankasi için yapilmis arastirmalari toplu olarak veren kitabin kapaginda (Cilt:6, Sayi 3, Eylül 1992) yaziyor. 353 ve 399’uncu sayfalar arasinda “Measuring the Interdependence of Central Banks and Its Effect on Policy Outcomes” basligi altinda yayinlanan bir çalisma beni çok etkiledi.
Bizim ne oldugunu bilmeden tartisdigimiz “Merkez Bankasinin bagimsizligi” konusuna isik getiriyor ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasi’nin 7 merkez bankasi arasindaki yerini ortaya koyuyordu.
Umarim bizim merkez bankamiz bu çalismanin tamamini hemen Türkçe’ye tercüme ettirir, önemli teknik bölümlerinin dipnotlarla açiklamasini yaptirir ve genis ölçüde dagitimini yapar. Ben sadece önemli bölümlerini özetleyecegim.
***
Merkez bankalarinin görevi ülkede “fiyat istikrarini saglamaktir.” Merkez bankalarinin gücünü, sorumluluklarinin sinirini hükümetler belirler. Merkez bankalarina bagimsizlik verilecek ise bunu hükümetler verir.
Hükümetlerin durup dururken, kendi kullanabilecekleri gücü, yetkileri merkez bankasina devretmelerinin ve de güç ve yetki devrettikleri kurulusu “bagimsiz hale getirmelerinin” temelinde önemli bir neden vardir. Çünkü hükümetlerin ana hedefi ülkede fiyat istikrarini temin etmektir. Bu ana hedefe ulasmak için gelistirilecek politikalar ve uygulamalar hükümetlerin diger hedefleriyle çelisebilir. Merkez bankalarina devredilen güç ve yetkiler ve bankaya taninan bagimsizlik hükümeti kendi içinde çeliskiye düsmekten ve ana hedef olan • fiyat istikrarini diger hedefler ve zorunluluklar ugruna feda edilmekten korur.
***
Bir ülkede merkez bankasi tek basina ekonominin basarisini saglayamaz veya felaketine neden olamaz.
Fakat hükümetlerin uygulamadan ve kanun koymadan sorumlu bölümleri ile merkez bankasi arasinda dagiliminda saglanacak bir denge ve bu denge içinde merkez bankasinin bagimsizligi, pare-kredi konusunda sinirlarin akilci biçimde tesbitihe imkân vereceginden enflasyon gibi, bütçe açigi gibi önemli makro ekonomik degiskenlerin istikrari bozmasini önler.
Merkez bankalarinin fiyat istikrarini saglamaya dönük çabalari, hükümetlerin üç önemli noktadaki bekleyisleri ile çelisebilir. Bu üç önemli konu (1) hükümetin mali islemlerini yüretmek, (2) hükümetin finansman açigini kapatmak (3) özel sektör ve kamu kesimindeki gelisme projelerinin finansmani, öze! sektör kuruluslari ve KiT’lerin finansman açiklarinin kapan masidir.
Merkez bankalari, hükümetlerin bu konulardaki isteklerini “enflasyona neden olmayacak sinirlar çerçevesinde” cevaplamak durumundadir. . .
Merkez bankalarinin “kanun ile bagimsiz ilan edilmeleri” yeterli degildir. Merkez bankalari fiiliyatta bagimsizligi yöneticilerinin gücü, arastirma yetenekleri, devletin diger kademeleriylekurabildikleri sag-likli diyalog ile saglarlar.
Kanunlar ne kadar bagimsiz bir merkez bankasi hedef alir ise alsin (1) merkez bankalari i!e politik güç arasindaki iliskinin sinirini belirleyemez (2) bagimsizligi kelimeler degil, uygulama saglar.
***
Merkez bankalarinin hedefi “fiyat istikran”, dir bagimsizlik bu hedefe ulasmayi kolaylastiracak ihtiyaçlardan bildir,. Fakat sadece bagimsiz olmak ise yaramaz,
Merkez bankalarinin (1) planlama teskilatlari (2) bütçeyi hazirlayan maliye teskilati (3) kanun koyucu otoriye-meclis ve (4) icra sorumlulugunu tasiyan hükümet ile çok iyi iliski içinde olmasi, isbirligi yapmasi sarttir.
Merkez bankasinin (1) ekonominin dengeleri kurulurken, (2) bütçe açiginin miktari belirlenirken, (3) hükümete ek harcama yükü getirecek mevzuat kanunlasirken (4) hükümetler harcamalarini artirirken söyleyecekleri sözler olmalidir.

MERKEZ BANKALARININ KANUNDAN GELEN BAGIMSIZLIKLARI
Madem ki, merkez bankalarinin ana hedefi fiyat istikraridir ve madem ki merkez bankalarinin bagimsizligi bu konudaki basarinin temelini teskil eder, acaba degisik ülkelerde merkez bankalarinin bagimsizligi ve enflasyon oranlari arasinda ne gibi bir iliski var?
Sanayilesmis 21 ülke ile gelismekte olan 50 ülkede, toplam 71 ülkede bu konu arastiritmis.
Merkez bankalarinin bagimsizliklarini ölçmede:
(1) Mevzuattan-kanundan gelen bagimsizlik
(2) Merkez bankasi baskanlarinin görevde kalis süreleri ölçü olarak alinmis.
Merkez bankalarinin bagimsizliklarini ölçmek için 71 ülkeye uygulanan, 4 grupta toplanan 69 degiskenli bir test cetveli var. Bu 69 degisken için verilen cevaplara göre tespit edilen puanlar dört ana konuda agirlikli bir puan olusturuyor. Ve de bu standart puanlamaya göre her ülkenin merkez bankasinin bagimsizlik katsayisi belirleniyor.
Size özel bilgi vermek için bu testte yer alan degiskenlerden bazilarini vereyim:
1) Merkez bankasi baskaninin durumu
Kaç yildir is basinda, kim tayin ediyor, hangi durumlarda isten atilabiliyor, hükümette baska görevlerde çalisma imkâni var mi?
2) Politika olusturmanin usulü
Para politikasini merkez bankasi tek basina olusturabilir mi? Hükümetle anlasamaz ise ne olur? Merkez bankasi bütçe açigi konusunda söz sahibi mi?
3) Hedefler
Fiyat istikran disinda baska hedefler var mi? Fiyat istikrari için uygulamalar diger hedeflerle çelisir ise ne olur?
4) Kamuya kredi vermenin sinirlari
Avans limiti var mi? Kredi vermenin sartlari. Faiz belirleme gücü. Bankalarla iliskiler. Para basmanin siniri?
Bu dört grupta toplam (0.65) bagimsizlik endeksine göre 1980-1989 yillari arasinda 71 ülkede merkez bankasi kanunlarinin bagimsizlik tablosu hazirlanmis. (Tablo l)
Bu tabloda tam puan ile Alman Merkez Bankasi en basta (en bagimsiz banka) yer aliyor. Türkiye 71.ülke arasinda 0.46 puanla 26’inci sirada… Demek ki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasi kanunu “bagimsizlik bakimindan” hiç de kötü degil…
(Kendime bir övünme payi çikarayim… Ben Devlet Planlama Tes-kilati’nda para-banka-kredi konularinin sorumlulugunu tasiyan bir uzman olarak çalisirken, bu kanunun taslagini hazirlama ve taslagi TBMM komisyonlarinda savunma tecrübesi yasamis sansli bir kisiyim… Kuzguna yavrusu hos görünûrmüs… Ama bizim yavru o kadar da kötü degilmis… Bakiniz baskalarinin da hosuna gidiyor…)
Bu tablo sunu ortaya koyuyor: Kanunun merkez bankalarina verdigi bagimsizlik zirhi, sanayilesmis ülkelerde fiyat istikrarini saglamada etkili oluyor ama, gelismekte olan ülkelerde tek basina bir ise yaramiyor…
MERKEZ BANKASI BASKANLARININ DEGISIM SÜRESI
Merkez bankasi baskanlarinin degisim süresi, özellikle gelismekte olan ülkelerde merkez bankalarinin bagimsizliklarinin göstergesi olarak kabul ediliyor.
1950 yilindan bu yana degisik ülkelerde merkez bankasi baskanlarinin görevde kalis süreleri tesbit edilmis. 1.00 endeksi baskanin 12 aylik sürede isbasinda kaldigini 0.10 endeksi baskanin 10 yil süre ile isbasinda kaldigini gösteriyor. (Tablo II)
1950-1989 yillan arasinda 71 ülkede en uzun süreli degisim izlanda’da (0.034 endeks rakam.) 29 yilda olmus. En kisa degisim ise Arjantin’de (0.93 endeks rakami) 13 ayda gerçeklesmis
Sanayilesmis ülkelerde degisim süresi (0.2 endeks rakaminin) 5 yilin üzerinde. 1950-1989 yillari arasinda gelismekte olan ülkelerde ise 5 yillik süre (0.2 endeks rakami) en üst siniri teskil ediyor Degisim daha hizli. Türkiye’de 1950-1989 yillan arasinda 2.5 yilda bir ortalama degisim endeksi ile (0.40 endeks rakami) Türkiye 71 ülke arasinda sondan 9’uncu… Bastan 63’üncü sirada. Dünyada Türkiye’den daha hizli merkez bankasi degistiren sadece 8 ülke daha var.
***
Arastirmanin bu ilk bölümü sunu ortaya koyuyor: Türkiye’de Merkez Bankasi’nin fiyat istikrarinda basarili olamamasinin nedeni, kanununun bankaya yeterli bagimsizlik verememesinden kaynaklaniyor. Merkez bankasinin bagimsizligini zedeleyen baskanlarina yapilan kisisel baski ve baskanlarin sik sik degistirilmesi… Arastirmacilar bu sonuca varmis… Biz ne diyelim?
TABLO l
Merkez bankalarinin kanundan gelen bagimsizlik dereceleri yillik ortalama enflasyon 1980-1989
Kanundan gelen Ortalama
bagimsizlik enflasyon
1.Almanya 0.69 3
2 Isviçre 0.64 3
3 Avusturya 0.61 4
4 Danimarka 0.50 7
5 ABD 0.48 5
6 Kanada 0.45 6
7 Iirlanda 0.44 9
8 Hollanda 0.42 3
9 Avustralya 0.36 8
10 izlanda 0.34 32
11 Lüksemburg 0.33 5
12 isveç 0.29 8
13 Finlandiya 0.28 7
14 Italya 0.25 11
15 Yeni Zelanda 0.24 12
16 Fransa 0.24 7
17 ispanya . 0.23 10
18 Japonya 0.18 3
19 Norveç 0.17 8
20 Belçika 0.17 5
21 Yunanistan 0.55 18
22 Misir 0.49 16
23 Kosta Rika 0.47 23
24 Sili 0.46 19
25 türkiye 0.46 41
26 Nikaragua 0.45 128
27 Malta 0.44 3
28 Tanzanya 0.44 27
29 Kenya 0.44 10
30 Filipin 0.43 13
31 Zaire 0.43 45
32 Peru 0.43 108
33 Honduras 0.43 7
34 Venezuela 0.43 19
35 Bahama 0.41 . 6
36Portekiz 0.41 16
37 Arjantin 0.40 143
38 Habesistan 0.40 4
39 Lübnan 0.40
40 Israil 0.39 72
41 Barbados 0.38 7
42 Uganda 0.38 72
43 Nijerya 0.37 18
44 Malezya 0.36 4
45 Meksika 0.34 50
46 Hindistan 0.34 9
47 Botswana 0.33 10
48.Zambia 0.33 25
49 Gana . 0.31 37
50 Romanya 0.30 4
51 Bolivia 0.30 119
52 Samoa 0.30 12
53 Çin 0.29 8
54 Singapur 0.29 3
55 Kore 0.27 8
56 Endenozya 0.27 9
57 Kolombiya 0.27 21
58 Tayland 0.27 6
59 G. Afrika 0.25 14
60 Macaristan 0.24 9
61 Uruguay 0.24 45
62 Panama 0.22 3
63 Pakistan 0.21 7
64 Brezilya 0.21 119
65.Tayvan 0.24 5
66Zimbabwe 0.20 12
67 Katar 0.20 4
68 Nepal 0.18 10
69 Yugoslavya 0.17 73
70 Fas 0.14 7
71 Polonya 0.10 36
TABLO II
Merkez bankasi baskanlarinin degisim sûresine bagli bagimsizlik dereceleri 1950-1989
Sanayilesmis ülkeler 1950-89 1950-59 1960-71 1972-791980-89
1 Izlanda 0.03 – 0.09 0.00 0.00
2 Hollanda 0.05 0.00 0.08 0.00 0.10
3 Danimarka 0.05 0.10 0.08 0.00 0.00
4 Lüksemburg 0.08 0.10 0.08 0.13 0.00
5 Norveç 0.08 0.10 0.08 0.00 0.10
6 jtalya 0.08 0.00 0.08 0.25 0.00
7 Ingiltere 0.10 0.00 0.17 0.13 0.10
8 Kanada 0.10 0.10 0.08 0.13 0.10
9 Almanya 0.10 0.10 0.08 0.13 0.10
10 Avustralya 0.10 0.00 0.08 0.13 0.20
11 Finlandiya 0.13 0.20 0.08 0.00 0.20
12 Isviçre 0.13 0.10 0.08 0.13 0.20
13 Belçika 0.13 0.10 0.08 0.13 0.20
14 ABD 0.13 0.10 0.08 0.25 0.10
15 irlanda 0.15 0.10 0.17 0,13 0.20
16 Fransa 0.15 0.00 0.17 0.25 0.20
17 Isveç 0.15 0.20 0.00 0.38 0.10
18 Yeni Zelanda 0.15 0.00 0.17 0.13 0.30
19 Avusturya 0.15 0.10 0.17 0.25 0.10
20 Japonya 0.20 0.20 0.17 0.13 0.30
21 ispanya 0.20 0.20 0.25 0.25 0.10
Gelismekte olan ülkeler
22 Katar 0.06 – – 0.14 0.00
23 G. Afrika 0.10 0.00 0.17 0.00 0.20
24 Barbados 0.11 – – 0.13 010
25 Tayvan 0.13 0.10 0.17 0.00 020
26 Filipin 0.13 0.00 0,25 0.00 0.20
27 Honduras 0.13 0.11 0.00 0.38 0.10
28 Tanzanya 0.13 – 0.18 0.13 010
29 Malezya 0.13 – 0.00 0.08 0.20
30 Israil 0.14 0.20 0.08 0.13 020
31 Zimbabwe 0.15 0.27 0.17 0.13 0.10
32 Meksika 0.15 0.10 0.08 0.13 030
33 Kenya 0.17 – 0.36 0.00 0.20
34 Yunanistan 0.18 0.10 0.08 0.38 020
35 Macaristan 0.18 0.38 0.17 0.13 0.10
36 Lübnan 0.19 – 0.24 0.25 010
37 Nijerya 0.19 – 0.17 0.25 0.10
38 Bahama 0.19 – – 0.18 020
39 Fas 0.20 – 0.25 0.00 0.20
40 Habesistan 0.20 – 0.00 0.50 0.10
41 Kolombiya 0.20 0.20 0.25 0.13 0.20
42 Romanya 0.20 0.40 0.08 0.13 0.20
43 Portekiz 0.20 0.20 0.08 0.25 030
44 Tayland 0.20 0.40 0.08 0.25 0.10
45 Yugoslavya 0.23 0.30 0.17 0.25 0.20
46 Endonezya 0.23 0.20 0.33 0.13 0.20
47 Zaire 0.23 – 0.26 0.25 0.20
48 Nepal 0.24 0.27 0.33 0.25 010
49 Panama 0.24 – 0.56 0.00 O 20
50 Pakistan 0.25 0.10 0.33 0.25 030
51 Polonya 0.28 0.20 0.25 0.13 050
52 Malta 0.28 – 0.27 0.38 0.20
53 Gana 0.28 – 0.33 0.25 0.20
54 Venezuela 0.30 0.20 0.25 0.25 O 50
55 Misir 0.31 0.46 0.33 0.13 O 30
56 Hindistan 0.33 0.20 0.33 0.50 O 30
57 Peru 0.33 0.30 0.33 0.38 O 30
58 Çin 0.34 – – – 0.30
59 Uganda 0.34 – 0.36 0.50 0.20
60 Nikaragua 0.35 – 0.29 0.38 0.40
61 Singapur 0.37 – – 0.00 0.60
62 Zambia 0.38 – 0.38 0.25 0.40
63 Türkiye 0.40 0.30 0.50 0.38 0.40
64 Botsavana 0.41 – – 0.44 0.50
65 Kore 0.43 0.31 0.67 0.13 050
66 Sili 0.45 0.20 0.33 0.50 0.80
67 Uruguay 0.48 – 1.03 0.38 030
68 Samoa 0.56 – – – 0.56
69 Kosta Rika 0.58 0.20 0.83 0.88 0.40
70 Brezilya 0.68 1.01 0.50 0.38 080
71 Arjantin 0.93 0.71 1.08 0.88 1.00

 

Sende yorum yap