Geçen beşer yıllık dönemler itibariyle Türkiye’nin “döviz durumu”

, , Sende yorum yap

Yillik dalgalanmalar, döviz giris ve çikislarini etkiliyor. Bu ne-
denle teker teker yillik rakamlar, ülkenin döviz durumunun ne
yönde seyrettigini izleme sansini vermiyor.
En dogrusu daha uzun dönemlerde degisimleri izlemek.
ANKA Ekonomi Bülteni’ni hazirlayan Alaattin Aktas yöneti-
mindeki Çonxita Isik, Önder Dogan, Naki Bakir, Burcu Ceyhan
ve Nursel Karsavuran güzel bir çalisma yapmislar. 1994 yilindan
geriye 10 yillik dönemi beser yillik iki dönemde incelemisler.
1985-1989 döneminde ve 1990-1994 döneminde tüm döviz
giris ve çikis rakamlarini beser yillik olarak toplamislar. Açik an-
latimiyla “beser yillik ödemeler bilançolari” düzenlemisler.
Önce bu özel tabloyu vereyim. Sonra çalismayi yapanlarin yo-
rumlarini aktarayim.

Ödemeler bilançosu
(Beser yillik son iki dönem için toplam
degerler – milyon dolar olarak)

1990-94 1985-89 Deg.(%)

CARI ISLEMLER DENGESI -7.112 -727 878.3
Dis ticaret dengesi -43.462 -15.281 184.4
– Ihracat (FOB) 75.585 49.869 51.6
– Ithalat (FOB) -119.047 -65.150 82.7
Diger mal ve hizmet gel. 52.178 23.819 119.1
– Turizm 17.798 8.430 111.1
– Faiz 4.889 2.079 135.2
– Diger 29.491 18.310 70.8
Diger mal ve hizmet gid. -36.339 -21.280 70.8
– Turizm -3.688 -2.008 83.7
– Faiz -17.408 -11.980 45.3
– Diger -15.243 -7.292 109
Karsiliksiz özel trans. gir. 15.144 10.605 42.8
– Isçi dövizi 14.619 10.185 43.5
– Diger 525 420 25.0
Karsiliksiz tranSfer çikisi -50 -112 -55.4
Karsiliksiz resmi transfer 5.417 1.522 255.9
SERMAYE HAREKETLERI 10.057 4.902 105.2
– Dogrudan yatirimlar 3.443 1.347 155.6
– Portföy yatirimlari 8.681 3.192 172.0
– Diger uzun vad. ser.har. -1.370 887 –
– Kullanim 19.192 13.190 45.5
– Ödeme -22.764 -15.015 47.8
– KMDTH -2.202 2.715 -18.9
– Kisa vadeli sermaye -697 -524 33.0
Net hata -1.202 25 –
Ödemeler dengesi fin. – -676 -100
Rezerv -2.277 -5.535 -58.9
-IMF 287 -1.3900 –
– Resmi rezervler -2.564 -4.145 -38.1

Yukaridaki tablonun okunusu hakkinda örnek bilgi vereyim.
Son bes yillik dönemde cari islemler dengesi 7.1 milyar dolar
açik vermis. Bir önceki bes yillik dönemde açik 727 milyon do-
lar imis. Iki bes yillik dönem arasinda cari islemler açigi yüzde
878 oraninda büyümüs.
Sermaye hareketleri hesabina bakalim. Son bes yillik dönemde
10.0 milyar dolarlik sermaye girisi olmus. Önceki bes yillik dö-
nemde sermaye girisi 4.9 milyar dolar imis.
Bu ön açiklamadan sonra Alaattin Aktas ve arkadaslarinin tab-
lo ile ilgili yorumlarini aktarayim.
Türkiye, 1990-94 yillarini kapsayan bes yillik dönemde toplam
75 milyar 585 milyon dolarlik ihracat (FOB). 119 milyar 47 mil-
yon dolarlik da. ithalat (FOB) yapti. Bir önceki bes yillik, dönemde
ise Türkiye’nin toplam ihracati (FOB). 49 milyar 869 milyon
dolar, ithalat 65 milyar 150 milyon dolar seviyesindeydi. Son
bes yillik dönemde ithalat, bir önceki bes yillik döneme göre yüz-
de 82.7 oraninda artarken, ihracattaki artis yüzde 51.6’da kaldi.
Dis ticaret açagi yüzde 184.4 büyüyerek 15 milyar 281 milyon
dolardan 43 milyar 462 milyon dolara yükseldi.
1985-1989 arasindaki bes yillik dönemde ise, 1980-1984 yil-
larini kapsayan bir önceki bes yillik döneme göre ihracat yüzde
86.1, ithalat yüzde 48.7 artmis, dis ticaret açigi ise yüzde 7 ora-
ninda daralmisti.
Sermaye hareketlerinin serbest oldugu son bes yillik dönemde
cari islem gelirleri içerisinde en yüksek artis turizm, faiz, müteah-
hitlik hizmetleri gibi gelir kalemlerinin olusturdugu diger mal ve
hizmet gelirlerinde kaydedildi. Türkiye, söz konusu bes yilda’ tu-
rizmden 17 milyar 798 milyon dolar, faizden 4 milyar 889 mil-
yon, müteahhitlik hizmetlerinden 4 milyar 854 milyon dolar ka-
zandi. Bu gelirlerin içerisinde yer aldigi toplam diger mal ve hiz-
met gelirleri bir önceki bes yilin toplamina göre yüzde 119.1
oraninda artarak 52 milyar 178 milyon dolara çikti. Söz konusu
dönemde tümüne yakin bir bölümünü isçi dövizi girislerinin olus-
turdugu karsiliksiz özel transferler yüzde 42.8 artarak 15 milyar
144 milyon dolara, resmi transferler ise yüzde 255.9 artarak 5
milyar 417 milyon dolara yükseldi. Resmi transferlerdeki bu ar-
tis, 1990 yilindan itibaren Körfez krizi nedeniyle gelen hibeler-
den kaynaklandi.
Son bes yilda sagladigi toplam döviz gelirleri bir önceki bes yi-
lin. toplamina göre yüzde 65.8 artarak 148 milyar 324 milyon
dolar oldu. Döviz giderleri ise yüzde 79.6 artarak 155 milyar
436 milyon dolara. çikti. .
Türkiye, 1985-89 döneminde döviz gelirlerini 1980-84 arasin-
daki bes yila göre yüzde 85-7 oraninda artirarak 85 milyar 815
milyon dolara yükselmisti. Döviz giderlerindeki artis ise yüzde
54.7 olarak gerçeklesmis ve 86 milyar 542 milyon dolar olmus-
tu.
85-89 döneminde cari islemler açigi bir önceki bes yila göre
yüzde 92.5 oraninda azalarak 727 milyon dolara gerilerken, ser-
maye hareketlerinin serbest oldugu, son bes yilda toplam açik
yüzde 878.3 oraninda büyüyerek 7 milyar 112 milyon dolara
yükseldi.
“Konvertibilite”
Türkiye’ye yönelik sermaye hareketlerinin hem dönüsüm hizi-
ni, hem de hacmini büyük ölçüde artirdi. Son bes yilda borçlan-
ma ve dogrudan yatirimlarin olusturdugu sermaye hareketleri
yoluyla Türkiye’ye net 10 milyar 57 milyon dolarlik bir giris ya-
sandi. Bu rakam 1985-89 arasindaki bes yilda 4 milyar 902 mil-
yon dolar olmustu. Son bes yilda Türkiye’ye dogrudan yatirim
yoluyla 3 milyar 443 milyon dolar. Portföy yatirimlari yoluyla
net 8 milyar 681 milyon dolar, orta ve uzun vadeli borçlanma
yoluyla 19 milyar 192 milyon dolar, kredi mektuplu DTH yoluy-
la da net 2 milyar 202 milyon dolar girdi.
Kisa vadeli sermaye hareketleri yoluyla net 697 milyon dolar
çikti. Bu dönemdeki toplam orta ve uzun vadeli dis borç anapara
ödemesi ise 22 milyar 764 milyon dolar oldu. . Türkiye, 1990-
1994 yillarini kapsayan dönemde net olarak 2 milyar 564 mil-
yon dolarlik resmi rezerv artisi gerçeklestirdi. Bunun 287 milyon
dolari IMF’den alinan krediye saglandi.
1984-89 döneminde ise Türkiye 5 milyar 535 milyon dolar tu-
tarinda bir resmi rezerv artisi saglamayi basarmisti. Bu dönemde
Türkiye IMF’ye net olarak 1 milyar 390 milyon dolarlik bir öde-
me yapti. Resmi rezervlerdeki net artis 4 milyar 145 milyon do-
lar oldu.
Gerek sermaye hareketlerinde, gerekse de cari islemleri olustu-
ran kalemlerde, önceki bes yila göre çok daha yüksek hacimlere
ulasilmasina karsilik, çok daha az bir rezerv biriktirilmesi. Türki-
ye’nin kamu açiklari sorununu kabul edilebilir bir düzeye indirme-
den sermaye hareketlerini tümüyle serbest birakmasina baglani-
yor. Kambiyo sistemindeki serbestlik, döviz rezervini sermaye
hareketlerinden çok kisa sürede etkilenebilecek bir hale getirdi.

 

Sende yorum yap