Derivatives Products/Türev araçları (Hayal ticareti)

, , Sende yorum yap

Ingiliz Bankasi Barings Brothers’in Sin-
gapur’daki bir memurunun borsadaki
oyunlari sonucu ortaya çikan “skandal”
kamuoyunun daha önce duymadigi bir
kelimeyi “derivatives” kelimesini günde-
me getirdi.
Türkçe’de buna “türev” adi veriyorlar.
Ben buna “hayal ticareti” diyorum. Dog-
rusu ise, “hisse senedi, tahvil, döviz, em-
tea veya baska bir kiymetin gelecekteki
fiyat degisimine dayali olarak oynanan
bir kumardir.”
Cornell Üniversitesi’nin Johson Gra-
duste School of Management bölümünü
tamamlamis olan Ömer Bayatli’nin bir
yazisindan özetleyerek sizlere “Derivati-
ves Products” diye adlandirilan üç türev
aracini, (üç hayal ticareti yolunu) sizlere
anlatacagim.
Forward piyasalar (Forward Markets)
Forward islemler, bir malin veya kiy-
metin bugünden kararlastirilan bir fiyatla
ilerdeki teslimini öngörür. Islem ya iki fi-
nansal kurum ya da bir finansal kurumla
müsterisi arasinda olur. Forward islemler
organize olmamis, borsa disi (over-the-
counter) piyasalarda bulunur.
Forward piyasalarda islem yapan kisi
ya da kurulus, girdigi alim ya da satis is-
lemiyle bir kiymetin ileri bir tarihteki fi-
yati hakkinda spekülatif bir tahmine da-
yali kumar oynamaktadir. Örnegin, .
TL/$ kurunu 40 bin TL oldugu bir an-
da, üç aylik $/TL 50 bin TL kurunu içe-
ren bir forward islemiyle, dolar satin
alan bir kisi, bu üç ayin sonunda, bir do-
larin 50 bin TL’sinden daha fazla deger-
lenecegini tahmin etmektedir. Eger tah-
mini dogruysa, üç ay sonundaki kur ile
forward kur arasindaki kur kadar deger
kazanmis olacaktir. Yoksa, ayni oranda
zarara ugrayacaktir.
Eger dolar, forward anlasmadaki kur-
dan daha fazla deger kazanirsa, örnegin,
$/TL kuru 55 bin TL olursa, 50 bin
TL’den alinan dolari, 55 bin TL’den sa-
tarak, 5 bin TL kâr elde edilir. (55.000 –
50.000) Eger dolar sadece 5 bin TL de-
ger kazanip, serbest piyasada 45 bin
TL’den islem görürse, bu 5 bin TL’lik bir
zarara neden olur (45.000 – 50.000).
Forward islemlerinden “spekülatif bir
araç” olarak kullanim disinda, belli kulla-
nim sekilleriyle uluslararasi ticarette risk
azaltici bir araç olarak da yararlanilmak-
tadir.
Firmalar forward piyasalari kullanarak
risklerini dengeleyebilirler. Örnegin
Amerika da giysi ihraç eden ‘bir’ tekstil
firmasini düsünelim. Bu ihracatçi firma,
sattigi mallarin parasini bundan üç” ây
sonra dolar cinsinden alacaktir. Öyleyse,
bu firma istemeden de olsa, döviz piya-
salarinda spekelasyona girmistir. Eger
dolar üç ay içinde. Türkiye ve Ameri-
ka’daki faiz farkindan daha fazla deger
kazanirsa, bu firma kâr, aksi takdirde za-
rar eder. Bu firmanin esas yaptigi is, dö-
yükselip yükselmeyecegi konusunda tah-
minde bulunmak degil, giysi üretip dis
piyasalara satmaktir. Bu döviz piyasala-
rindaki belirsizliklerin dis ticarete etkileri
olumsuz olacaktir. Eger ihracatçi veya it-
halatçi firma, ileri bir tarihte eline geçen
veya ödemesi gereken döviz kurunu ön-
ceden bilebilse, bu ihraç gelirindeki belir-
sizlikleri ortadan kaldirir ve dis ticareti
kolaylastirir. Iste, forward piyasalar bura-
da çok önem kazanmakta. Bir forward
isleme giren firma, belirli bir döviz kuru-
nu garantilemis, dolayisiyla belirsizlikleri
ortadan kaldirmis olacaktir. Yukaridaki
örnekteki ihracatçi firma, eger bugünden
dolara karsi üç aylik Türk Lirasi forward
islemine girerse, döviz riskini dengelemis
olacaktir. Örnegin, bundan üç ay sonra
ihracatçi firma eger 100 bin dolar ala-
caksa ve su andaki $/TL kuru 40 bin,
forward kur ise 50 bin TL ise, bu firma
bir forward islemle Türk Lirasi’na 100
bin dolar satar. Dikkat edilirse bu, yuka-
ridaki grafigin tam aksi yönde bir islem.
Bir ay sonunda firmanin eline sattigi
mallarin karsiligi olan 100 bin dolar ge-
çer. Ihracatçi firma bu dolarlari Türk Li-
rasi’na çevirmek isteyecektir. Bu durum-
da, firmanin hem 100 bin dolar satmak,
hem de forward isleminden eline geçen
5 milyar TL’si pozisyonunu (100.000 x
50.000) kapatmaya ihtiyaci vardir. Böy-
lece iki pozisyon birbirini karsilar ve fir-
ma elindeki dolarlari o anki $/TL kuru
hangi seviyede olursa olsun 50.000
TL’den Türk Lirasi’na çevirmis olur.

Futures piyasalari (Futures Markets)
Futures piyasalari forward piyasalarla
benzer mekanizmalarla isler. Yalniz bu
piyasalar organize borsalarda islem gü-
rürler. Bu piyasalarda islem gören kiy-
metler miktari, sekli, teslim tarihi ve va-
desi belli standartlasmis kontratlar halin-
dedir. Futures piyasalari forward piyasa-
lara göre daha fazla likittir. Dolayisiyla,
küçük yatirimcilar ve kuruluslar daha iyi
imkanlarla (komisyon marji, teklif fiyatla-
ri arasindaki fark) alisverisi yapabilirler.
Ama, forward piyasalarin imkan verdigi
özel kontratlari futures piyasalarinda
gerçeklestirmek mümkün degildir. Örne-
gin, forward piyasalarda istendigi zama-
na islemler yapilabilmektedir. Futures pi-
yasalarinda ise kontratlarin her üç ayda
bir vadeleri dolar. Futures piyasalarin ya-
tirimcilara sagladigi en önemli faydalar-
dan biri de, hisse senedi endeksi (index
futures) üzerine islem yapmaya imkan
tanimasidir. Örnegin, Amerika’da S&P 500
endeksi üzerine futures piyasalari
vardir. Bu, yatirimcilara piyasanin genel
gidisi hakkinda, o endeksteki bütün
hisse senetlerini almaya gerek birakmadan
alim-satim yapma hakki verir. Bunun
hem spekülasyon hem de portföylerini
dengelemek isteyen yatirimcilar için de-
geri büyüktür.
Nick Leeson’in Barings’i batiran islem-
leri iste bu tip endeks futureslarinda ol-
mustur. Barings’in bu gözü kara trader’i
Nikkei-225 (Japonya hisse senedi en-
deksi) futures’lari alip, bankayi yaklasik
1 milyar dolar, özsermayesinin birkaç
kati-zarara sokmustur. Bu skandalda,
Barings’in çagdisi risk kontrolü sistemle-
rini elestirenler kadar, futures piyasalari-
nin düsük marjlarla çalismasinin bu tip
kayiplara neden oldugunu belirtenler de
var. Futures piyasalarinda kaldiraç (leve-
rage) on yirmi katina kadar çikabilir. Ya-
ni araci kuruma bir milyon dolar yatiran
bir kisi ya da firma on yirmi milyon de-
gerinde islem yapabilir. Böylece zararlar
çok büyük rakamlara ulasabilir.

Opsiyon piyasalari (Options Markets)
Opsiyon kontratlari (options contracts)
alicisina herhangi bir kiymeti (para biri-
mi, hisse senedi, faiz kontrati; maden
vs.) daha evvelden belirlenmis bir fiyat
ve ileri bir zamanda alma ya da satma
hakki verir. Bu açidan opsiyonlar, alicisi-
na hak taniyan ama yükümlülük altina
sokmayan kontratlardir. Alma hakki ta-
niyan kontratlar “call”, satma hakki tani-
yanlar ise “put” olarak adlandirilirlar.
Daha evvelki tekstil ihracatçimizi örnek
vererek opsiyonlarin kullanimini söyle
açiklayabiliriz.. Eger, ihracatçi firma, do-
larin faiz farklarindan daha fazla artaca-
gini tahmin ediyor ama dolarin 45 bin
TL’nin altinda kalma riskine tahammülü
yoksa 45 bin TL’ye, 100 bin dolarlik üç
aylik bir put kontrati satin alabilir.
Put opsiyonu firmanin riskini dengele-
mekte. Eger üç ay sonra dolar 45 bin
TL’nin altinda olursa, ihracatçi firmanin
eline geçecek döviz, TL cinsinden azalir.
Fakat bu zarar put opsiyonunun getiri-
siyle karsilanir. Böylece firma hem belli
bir oranda TL’yi garantilemis hem de
dolarin beklenenin üstünde deger kazan-
masindan yararlanmis olur. Tabii bunun
için put opsiyonunun fiyatini ödemesi la-
zimdir.
Opsiyonlar yerinde kullanilirsa çok iyi
risk kontrolü araçlaridir. Bir firma döviz
riskini dengeleyebildigi gibi, haiii madde
ve finansman risklerini de dengeleyebilir-
ler.
Örnegin, faiz futures’lari kontratlariyla
biz; firma faizleri yükselmesi, dolayisiyla
finansman riskini koritrol altina alabilir:
Procter & Gamble iste böyle kontrat-
larla milyonlarca dolar zarara ugradi.
Yalniz burada suç, türev piyasalarinda
degil, isi tüketici maddeleri tiretip ‘sat-
mak olan bir firmanin, türev piyasalarini
spekülatif kazanç araci olarak kullanma-
ya kalkmasindadir. Birçok firma Hazine
bölümlerini risk kontrolü olarak degil,
kâr merkezi olarak görmektedir.
Son yillarda yasanan skandallar, birçok
kurulusa pahaliya maloldu, dünya kamu-
oyunda bu tip araçlarin spekülasyonu ar-
tirip, piyasalarin saglamligini bozdugu ve
dolayisiyla bunlarin ya yasaklanmasi ya
da daha siki kontrole alinmasi dogrultu-
sunda bir inanç gelisti. Alman Metallge-
sellschaft, Amerikan dünyaca ünlü Proc-
ter & Gamble firmalari, Kaliforniya’nin
bir beldesi olan Orange County’nin za-
rarlari ve en son olarak da Ingiliz Banka-
si Barings Brothers’in batmasi, bu tip
skandallarin en çok sansasyon yaratanla-
ri. Bu adi geçen firmalar, türevlerdeki
alim-satimlariyla, yüzmilyonlarca zarara
ugradi. :
* * *
Sayin okuyucularim, Ömer Bayatli ko-
nuyu açik seçik özetlemis, Ben, dünyada
olup bitenleri yakindan izleyen, anlayan,
yorumlayan gençlere rastladikça Türki-
ye’nin gelecegine inancim artiyor.
Ömer Bayatli gibi çok sayida genç Bati
ülkelerindeki gelismeleri teorik ve pratik
bakimdan ögreniyor, izliyor, sonra Tür-
kiye’ye gelip bunlari bu ülkede uygula-
maya çalisiyor.
Ben Bati dünyasi ile entegrasyonu, Bati
pazarinda elbise satmak, onlardan bilgi-
sayar satin almak gibi kisir çerçevenin
disinda degerlendiriyorum. Kafa enteg-
rasyonu olarak görüyorum. Buraya ka-
dar isin iyi yani… Bir de riskli yanindan
sözedeyim… Bati ülkelerinde bu islemleri
teorik ve pratik olarak ögrenen ve Türki-
ye’ye gelen gençler Türkiye’deki finans
kuruluslarinin Hazine bölümünde sorum-
luluk alinca, bu “derivatives” denilen
“hayal ticareti”ne baliklama girmeyi pek
seviyorlar. Hele hele, baskasinin parasi
ile oynamak, risk baskasinin sirtinda
iken korkmadan saga sola saldirmak on-
lara cazip geliyor… Üst kontrol mekaniz-
malari iyi kurulsa ve islese mesele yok…
Üst kontrol mekanizmalari islemeyince
büyük riskler doguyor.
Geçen yil, Türkiye’de bazi kamu ban-
kalarinda ve özel bankalarda gençlerin
hatalarina dayali olarak büyük riskler or-
taya çikti. Bunlar “kol kirilir yen içinde,
bas yarilir fes içinde” disari sizdirilmadi.
Bilançolara yansimadi… Bunu sunun için
yaziyorum. Çagdas finansman araçlarini
kullanmak önemli. Çünkü bugün dünya-
da para hareketi sinir tanimaz hale gel-
di… Ama bunun bir de riski var… Bu ris-
ki hazmedilebilir boyutlarda tutmak için
gerekli tedbirleri almadan, bu piyasalara
baliklama dalmak, neyin ne oldugunu iyi-
ce bilmeden “hayal ticaretine heves et-
mek” ileride ödenemeyecek faturalar or-
taya çikarabilir.

 

Sende yorum yap